1. Śląsk Opolski - geneza regionu.

2. Księstwo opolskie - zarys dziejów.

3. Opole - stolica księstwa opolsko - raciborskiego.

4. Zabytki Opola

5. Dlaczego Książęta Opolscy

Śląsk Opolski - geneza regionu

Nazwa naszego regionu pochodzi od jednego z sześciu plemion osiadłych na Śląsku w IX w. - Opolan.

Geneza Śląska i jego wewnętrznych podziałów sięga czasów dość odległych - epoki plemiennej, której koniec nastąpił z chwilą zjednoczenia plemion polskich w jednym państwie przez Mieszka I.

Na podstawie pochodzącego z IX w. dokumentu, zwanego Geografem Bawarskim, historycy ustalili nazwy i rejony osadnictwa poszczególnych plemion śląskich. Już wtedy - a więc na początku IX w. - widoczny był wyraźny podział Śląska na dwie części.

Obszary zamieszkiwane przez te dwa ugrupowania plemienne; dolnośląski i górnośląski, dzieliła granica wyraźna jeszcze w czasach nowożytnych. Stanowiła ją słynna przesieka śląska - pas potężnych borów i puszcz ciągnących się od Gór Sowich, wzdłuż Nysy Kłodzkiej do Odry, a potem na wschód po Namysłów i Byczynę. Do końca XIII w. wycinanie tych lasów było zabronione, a ich resztki zachowały się do dziś.

Opolszczyzna zachowała prawdopodobnie swą odrębność nawet po włączeniu Śląska do państwa polskiego, a odzyskała ją w epoce rozbicia dzielnicowego.

Na mocy testamentu Bolesława III Krzywoustego z 1138 r. Śląsk jako dziedziczną dzielnicę otrzymał najstarszy z jego synów - protoplasta Piastów Śląskich Władysław II Wygnaniec. Dzielnica ta trwale rozpadła się na dwie odrębne części już w 1163 r., gdy podzielili Śląsk jego synowie.

Bolesław I Wysoki otrzymał Śląsk Dolny (Wrocław, Legnicę, Głogów), a Mieszko I Plątonogi Górny (Opole, Racibórz, Cieszyn). Od tej pory księstwo Mieszka I żyje własnym życiem a jego odrębność ulega utrwaleniu, czego dowody znajdujemy nawet w tytulaturze jego władców.

Wszyscy książęta dzielnicy wrocławskiej w dokumentach tytułują się “dux Silesiae”, czego nie spotykamy u książąt górnośląskich piszących się “dux Opoliensis” (żaden nie używał tytułu ks. Śląska). Dopiero z chwilą opanowania Śląska przez Czechy nastąpiła unifikacja i pojęcie Opolszczyzny roztapia się w pojęciu szerszym - Śląska. Ale nie do końca. W XV w. dla podkreślenia odrębności Opolszczyzny pojawia się w dokumentach nowy termin - Górny Śląsk.

W XIII - XVI w. w o okresie istnienia księstwa opolsko-raciborskiego różnorodne procesy gospodarcze, etniczne, polityczne a nawet religijne utrwaliły dawne plemienne zróżnicowanie Śląska i przyczyniły się do ostatecznego ukształtowania tego regionu, który w nieznacznie zmienionych granicach przetrwał do dnia dzisiejszego.

 wróć do historii księstwa

Księstwo opolskie - zarys dziejów

Księstwo uformowało się w trakcie podziałów Śląska w epoce rozbicia dzielnicowego. Synowie Władysława II Wygnańca po powrocie z Niemiec podzielili się Śląskiem. Bolesław Wysoki zagarnął większość dzielnicy (z grodami Legnicą, Głogowem, Wrocławiem i Opolem), a Mieszko Plątonogi otrzymał tylko Racibórz i Cieszyn.

W czasie konfliktu między książętami dzielnicowymi Polski w 1177 r. doszło też na Śląsku do wojny między synami Wygnańca, zakończonej kompromisem. Kasztelanię opolską otrzymał syn Bolesława, bp opolski Jarosław. Po jego śmierci w 1201 r. Opole opanował Mieszko, jednocząc w swych rękach cały obszar Górnego Śląska. Od roku 1202, jako najstarszy z rodu Piastów, toczył Mieszko walki o tron krakowski. Cel osiągnął w 1210 r., ale 16 V 1211r. zmarł i wg. Długosza tam go pochowano. Mieszko I zaledwie kilka lat władał Opolem i główną jego siedzibą był Racibórz.

Jako pierwszy z tytułem księcia opolskiego występuje jedyny syn i następca Mieszka, Kazimierz I. Za jego panowania wzrosła ranga Opola - stało się ono główną siedzibą władcy i stolicą księstwa opolsko - raciborskiego. Kazimierz dokonał w l. 20 - tych XIII w. lokacji miasta na prawym brzegu Młynówki i rozpoczął budowę na Pasiece kamiennego zamku. Zmarł 13 V 1229 r., pozostawiając małoletnich synów Mieszka II i Władysława I.

Po krótkim okresie regencji księżny-wdowy Violi rządy opiekuńcze nad nimi objął ks. Wrocławia - Henryk Brodaty, jednocząc przejściowo cały Śląsk. Dopiero w 1238 r. synowie Plątonogiego odzyskali ojcowiznę.

Za rządów Mieszka II Opolszczyznę i cały Śląsk spustoszyli Tatarzy w 1241 r. Trasa odwrotu Mongołów spod Legnicy wiodła przez Górny Śląsk do Czech i dalej na Węgry. Ziemie te zostały zniszczone, a samo Opole spalono. Sam Mieszko próbując stawić opór poniósł pod Raciborzem klęskę.

Gdy zmarł Mieszko II w 1246, kolejnym władcą całego Górnego Śląska został jego brat Władysław I. Opolszczyzna w XIII w. była wyjątkiem wśród coraz liczniejszych dzielnic, na jakie coraz bardziej rozdrabniała się Polska. Od 1201 do 1281 r. stanowiła ciągle jednolite terytorium. Niewątpliwie sprzyjało to utrwaleniu regionalnych więzi tego obszaru.

Od schyłku XIII w. i tu rozpoczął się okres terytorialnego rozdrobnienia. To rozbicie polityczne Górnego Śląska, a co za tym idzie jego osłabienie zbiegło się w czasie z ekspansją królów czeskich, która w pierwszej kolejności skierowała się na Opolszczyznę i doprowadziła w 1 połowie XIV w do trwałego oderwania Śląska od Polski. Władysław I zmarł w 1281 r., a jego synowie dokonali podziału ojcowizny. Najstarszy Mieszko objął księstwo cieszyńsko - oświęcimskie, Leszek raciborskie, Kazimierz bytomsko - kozielskie. Ostatni z braci, Bolesław znany w historii pod imieniem Bolka I, odziedziczył księstwo opolskie i przez dwa wieki pojęcie Opolszczyzna używane będzie dla określenia tylko części Górnego Śląska - księstwa opolskiego.

Podzielony Śląsk nie zdołał się oprzeć czeskiej potędze. 10 I 1289 r. książę bytomsko - kozielski Kazimierz jako pierwszy uznał zwierzchnictwo króla Władysława II. W latach 1289 - 1291 wszyscy książęta górnośląscy uznali się lennikami czeskiego króla (min. Bolko I). Książę opolski już wcześniej uczestniczył w walkach z Łokietkiem, popierając zjednoczeniowe dążenia Henryka IV Probusa, w latach 80-tych. Stanął po stronie Wacława II w jego wojnie z Łokietkiem, biorąc udział w jego wyprawie na Kraków w 1291 roku. Po zajęciu stolicy, Bolko I został starostą miasta z ramienia króla Czech. Wrogą Łokietkowi postawę zajmował Bolko nawet po śmierci Wacława II w 1305 r., popierając bunt krakowskich mieszczan pod wodzą wójta Alberta przeciw kujawskiemu księciu w 1311r. Sam przywódca buntu znalazł schronienie w Opolu.

W latach 1306 - 1313 zmarli wszyscy czterej synowie Władysława I opolskiego, pozostawiając 9 następców. Pogłębiło to rozbicie polityczne. Bolko I zostawił trzech synów: najstarszy Bolko otrzymał ks. niemodlińskie, Albert strzeleckie, a Bolko II okrojone ks. opolskie.

Nowy władca Opola nie angażował się zbytnio w ważniejsze wydarzenia polityczne, unikał wojen, dbając głównie o rozwój gospodarki własnego państewka. Udało mu się je powiększyć przez kupno Byczyny, Kluczborka i Sławięcic. Pozostał lennikiem Czech, składając 5 IV 1327 r. we Wrocławiu hołd królowi Janowi Luksemburskiemu. Zmarł w 1356 r., pozostawiając liczne potomstwo, wśród którego liczącymi się byli tylko Bolko III oraz Władysław. Ten ostatni zagarnął prawie całą ojcowiznę, zostawiając bratu pół Opola i dzielnice zmarłego w 1366 stryja Alberta - księstwo strzeleckie.

Nagrobek Bolka I i jego żony Anny z 1382 roku
(kaplica św. Anny w kościele franciszkanów)

Władysław był jedną z niewielu indywidualności wśród opolskich Piastów, choć z polskiego punktu widzenia co najmniej kontrowersyjną. Jego działalność polityczna związana była z obszarem środkowej Europy. Szukał możliwości zrobienia kariery najpierw w Pradze, a od 1359 r. w Budzie. Został mianowany przez Ludwika Węgierskiego wysokim dostojnikiem węgierskim, a sprawy śląskie stawały się marginesem jego działalności. Z chwilą śmierci Kazimierza Wielkiego, gdy Ludwik został królem Polski 1370 r., Opolczyk - tak znany jest w polskiej historii - większym stopniu zaangażował się w sprawy polskie. Otrzymał od króla liczne nadania - ziemię wieluńską, Kujawy i ziemię dobrzyńską, tworząc zwarty ciąg terytoriów od Opola po granicę polsko - krzyżacką. Po śmierci brata Bolka III opiekował się jego synami, z których najstarszy - Jan “Kropidło” został mianowany biskupem poznańskim. Problemem dla Władysława stała się konieczność obrony swoich posiadłości w Polsce, zwłaszcza po śmierci króla Ludwika. Był przeciwnikiem Jagiełły i choć w końcu przeszedł na jego stronę, potajemnie spiskował z Krzyżakami, prowadząc antypolską politykę. Ściągnęło to na Opolczyka gniew Jagiełły i polską wyprawę zbrojną przeciw księciu.

W latach 1395 - 96 Władysław utracił swe polskie posiadłości. Gdy mimo to, usunięty do Opola, nękał napadami przygraniczne obszary, Jagiełło bezpośrednio uderzył na Śląsk. Władysław uszedł z Opola, pozostawiając obronę bratankom, których z braku syna uczynił spadkobiercami. Miasto i księstwo ucierpiało od tych walk zakończonych kapitulacją książąt opolskich. Władza nad księstwem przeszła w ręce Bolka IV i Bernarda, a sam Władysław zmarł w 1401 roku na łaskawym chlebie bratanków.

Obaj książęta bardzo zgodnie zarządzali księstwem opolskim. Bolko IV utrzymywał ożywione kontakty z Polską. Podstawowym problemem była dla księcia wojna domowa w Czechach, zapoczątkowana w 1419 r. rewolucją husycką. Ruch husycki miał charakter religijny i narodowy, skierowany był przeciwko kościołowi i zniemczonym warstwom społeczeństwa czeskiego. Husyci w 1428 wkroczyli na Śląsk. Bolko IV zapewnił sobie układami ich życzliwą neutralność, a jego najstarszy syn Bolko V, władający już za życia ojca Głogówkiem, przeszedł na stronę husytów. Nie tylko udzielił im zbrojnej pomocy, ale przyjął też ich religię.

Bolko V wykorzystał wojny husyckie do poszerzenia własnych posiadłości i wzbogacenia skarbca, kosztem kościoła i zniemczonych Piastów dolnośląskich. On rozpoczął proces integracji rozbitego od półtora wieku Górnego Śląska. Po śmierci ojca w 1437 r. został Bolko V wraz z małoletnimi braćmi księciem opolskim (Jan II zmarł już w 1439, Henryk po 1436, przeżył Bolka tylko najmłodszy brat Mikołaj I). Bezdzietny stryj ks. niemodliński Bernard zapisał swe ziemie Bolkowi. W czasie husyckiej zawieruchy Bolko zajął szereg ważnych miast - Ujazd, Strzelce, Koźle, Pyskowice, Toszek, nie licząc mniejszych ośrodków. Zjednoczył on wszystkie dawne posiadłości Bolka I. Księstwo opolskie wróciło do granic z roku 1281. Do śmierci w 1460 r. Bolko V zdołał utrzymać faktyczną niezależność swego państwa. Ponieważ nie zostawił syna, spadkobiercą jego ziem i skarbów został najmłodszy brat Mikołaj I.

Czasy Mikołaja I i początkowy okres rządów jego synów, Jana III i Mikołaja II, to burzliwy okres w dziejach Śląska. W wyniku wojen czesko - węgierskich cała dzielnica dostała się pod panowanie króla Węgier Macieja Korwina. Zniszczenia wojenne i ciężkie rządy tego władcy dotknęły również Opolszczyznę, spustoszoną i obciążoną nadmiernymi podatkami, toteż z ulgą przyjęto wieść o jego śmierci i powrocie Śląska pod czeskie rządy.

Synowie Mikołaja I wspólnie władali ojcowizną. Stopniowo powiększali swoje państewko - w 1477 r. zajęli Prudnik z okręgiem, w 1492 r. Gliwice. Obaj bracia w miarę możliwości unikali wojen, starając się odbudować i zagospodarować swe władztwo. Ich zgodne współrządy przerwał tragiczny zgon Mikołaja II, ściętego na rynku w Nysie, w obecności wielu książąt śląskich i biskupa wrocławskiego Jana Rotha. Nie jesteśmy dziś w stanie wyjaśnić przyczyn ani okoliczności tego wydarzenia. W każdym razie Jan III został w 1497 jedynym władcą księstwa opolskiego. Kontynuował on do końca swych rządów pokojową politykę, co zapewniło Opolszczyźnie czasy pomyślnego rozwoju gospodarczego. Brak było w księstwie wielkich miast, a źródłem jego rosnącego bogactwa było rolnictwo, gospodarka leśna, hodowla, rybołówstwo i rozwijające się w okolicach Tarnowskich Gór i Bytomia górnictwo. Dysponując znacznymi dochodami książe powiększał je prowadząc na szeroką skalę operacje finansowe, udzielając oprocentowanych pożyczek innym książętom śląskim. Będąc oszczędnym, a na starość skąpym zgromadził olbrzymie bogactwa. Część z nich przeznaczył na powiększenie terytorium księstwa. Kupował całe okręgi z zamkami, miasta, nie gardził nawet możliwością zakupu pojedynczych wiosek.

Największym sukcesem Jana było przyłączenie w 1521 r. księstwa raciborskiego. Zdołał Jan III Dobry zjednoczyć prawie cały Górny Śląsk - bez regionu nysko - otmuchowskiego.

Stanowił on wówczas księstwo biskupów wrocławskich. Stworzył najrozleglejsze na Śląsku i jedno z najbogatszych księstwo, przywracając Opolszczyźnie granice z czasów Władysława I (poł. XIII w.).

Jan III, nie mając spadkobierców, zatroszczył się o los poddanych i swego państwa, jeszcze za życia wydając kilka aktów prawnych regulujących przyszłe losy Opolszczyzny. Najważniejszy był wielki przywilej ziemski wydany przez Jana w 1531 r. Dotyczył on ustroju Opolszczyzny i praw ludności. Paragraf 2 tego dokumentu mówił o wieczystej niepodzielności terytorialnej księstwa opolsko-raciborskiego, nawet po śmierci Jana. Dokument miał dla przyszłości regionu ogromne znaczenie - stworzył podstawy prawne dalszego istnienia Górnego Śląska w ramach jednego organizmu terytorialnego, nawet po wygaśnięciu Piastów opolskich. Ostatni przedstawiciel tej dynastii, książę Jan III Dobry zmarł na zamku opolskim 27 III 1532 r., ale stworzone przez opolską linię Piastów księstwo przetrwało, stanowiąc fundament regionu od XV w. określanego mianem Górnego Śląska.

 wróć do historii księstwa

Opole - stolica księstwa opolsko - raciborskiego.

Pierwsze osiedle na Ostrówku powstało najpóźniej w VIII - IX w. i stało się prawdopodobnie naczelnym grodem plemiennego państewka Opolan. Po włączeniu ok. 990 r. do państwa Polan, Opole stało się siedzibą książęcego namiestnika i stolicą okręgu administracyjnego, zwanego od XII w. Kasztelanią. Składało się w X - XII w. z grodu i podgrodzia na Ostrówku oraz osad rzemieślniczych na prawym brzegu Młynówki. Wg. archeologów w X w. Opole liczyło 90 domów i 600 mieszkańców.

Rozwój miasta uległ przyspieszeniu, gdy stało się ono stolicą księstwa opolskiego oraz siedzibą syna Mieszka I, księcia Kazimierza. Po powrocie z krucjaty rozpoczął on w latach 20-tych XIII w. budowę murowanego zamku na Ostrówku. W latach 1211 - 1217 Kazimierz założył miasto na prawym brzegu Młynówki. Po tej lokacji osada na Ostrówku wyludniła się, a nowo założone miasto miało ok. 900 mieszkańców.

Budowę zamku zakończył Bolko I ok. 1298 r. Za jego rządów otoczono miasto murami obronnymi, wzniesiono kolegiatę św. Krzyża. Przy kościele franciszkanów rozpoczął Bolko budowę Kaplicy św. Anny, która miała się stać kaplicą grobową opolskich Piastów. Około roku 1295 zbudowano klasztor dominikanów (na górce) a w 1300 r. dobiegła końca budowa okrągłej wieży zamkowej. Pożar miasta w 1307 r. zniszczył franciszkański klasztor, odbudowany w połowie XIV w. Murowany ratusz na rynku pochodzi z drugiej połowy XIV w.

Mury miejskie zaczynały się nad Młynówką - za kościołem franciszkanów biegły do dzisiejszego Placu Kopernika, wzdłuż ul. Sienkiewicza i na wysokości Katedry skręcały znowu do Młynówki.

Miasto miało pięć bram:

W takim kształcie miasto przetrwało do śmierci ostatniego Piasta.

Piastom zawdzięczało miasto wiele - najwspanialsze budowle, rangę siedziby władcy i stolicę księstwa. Po wygaśnięciu dynastii miasto stopniowo podupada, a jego ponowny rozkwit nastąpił dopiero w XIX w. dzięki kolei żelaznej.

 wróć do historii księstwa

Zabytki Opola

Wszystkie ważniejsze obiekty zabytkowe Opola zawdzięczają swój początek książętom opolskim. Niestety do naszych czasów przetrwało ich niewiele. Po wygaśnięciu opolskich Piastów nastąpiła degradacja miasta - przestało być siedzibą władcy. Od 1532r w mieście rezydują cesarscy namiestnicy, zarządzający prowincjonalnym z punktu widzenia cesarzy miastem i księstwem. Brak gospodarza powodował stopniową ruinę reprezentacyjnych budowli miasta. Przyspieszyły ją częste - zwłaszcza w XVII i 1 poł. XVIII w. - wojny i towarzyszące im grabieże, zniszczenia. Reszty dopełniły pożary, trapiące miasto co kilkanaście lat. Drewniana i gęsta zabudowa sprawiała, że ich pastwą padało zwykle kilkadziesiąt procent budynków. Najgorszy w skutkach pożar w 1615. strawił 90% zabudowań Opola.

Trudno się dziwić, że tak niewiele zabytków przetrwało, a te które dziś możemy w Opolu podziwiać wielokrotnie odbudowywane i przebudowywane nie zachowały wiele z oryginalnego wyglądu. Należą do nich: Wieża Piastowska, resztki Zamku Górnego i murów miejskich, Katedra, kościół “Na Górce” oraz kościół franciszkanów.

WIEŻA PIASTOWSKA

ZAMEK GÓRNY

KATEDRA

KOŚCIÓŁ NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY - “Na Górce”

KOŚCIÓŁ I KLASZTOR FRANCISZKANÓW

 wróć do historii księstwa

Dlaczego książęta opolscy

Regionalna odrębność Górnego Śląska ma metrykę wprawdzie starszą niż dynastia książąt opolskich, ale ugruntowana została w czasie rządów w Opolu tej linii Piastów. Różnorodne procesy spowodowały trwałe zróżnicowanie obu części Śląska.

Kolonizacja niemiecka intensywnie prowadzona od XIII w. przez Henryków Śląskich i towarzyszące jej zjawiska - wzrost zaludnienia, urbanizacja, rozwój gospodarki - koncentrowały się głównie na Dolnym Śląsku. Opolszczyzna pozostała nieco na uboczu tych przemian. Wynikiem tego były różnice w poziomie rozwoju gospodarczego obu części Śląska. Dolny był gęsto zaludniony, z dużymi ośrodkami miejskimi, będącymi centrami handlu międzynarodowego, a Górny nadal był regionem głównie rolniczym. Opole nigdy nie dorównywało Wrocławiowi. Innym skutkiem tych procesów były zmiany struktury etnicznej Śląska, na który napłynęła fala ludności z Niemiec. Zapoczątkowało to germanizację tej dzielnicy, ale wystąpiły tu różnice. Na Górnym Śląsku uległa jej tylko górna warstwa mieszczan a i to nie cała. Zresztą w XV - XVI w. mamy do czynienia z repolonizacją miast górnośląskich. Wg. niemieckich historiografów na wschód od Nysy Kłodzkiej Śląsk był polski.

W chwili śmierci ostatniego Piasta opolszczyzna była wprawdzie wieloetniczna i wielokulturowa - zamieszkiwała ją ludność polska, niemiecka i czeska - ale zdecydowanie panował żywioł polski. (W miastach Niemcy stanowili do 20% ludności wśród szlachty i chłopów ten procent był jeszcze mniejszy). Śląsk Dolny był wówczas zgermanizowany w stopniu o wiele większym. W późniejszych czasach doszły jeszcze różnice religijne między protestanckim Dolnym i katolickim głównie Górnym Śląskiem. Oba te regiony dążyły ku innym państwom - Dolny do Niemiec, Górny do Czech i Polski.

W utrwaleniu regionalnej odrębności i utrzymaniu polskości na Śląsku, książęta opolscy odegrali ogromną rolę. Byli jedyną linią Piastów Śląskich, która nie uległa germanizacji, utrzymując ożywione kontakty z Polską. Matką Władysława Łokietka była księżniczka opolska Eufrozyna. Bolko II w liście do papieża z 1327 r. pisał o swej “ łączności z Polską... i całym narodem polskim”. Władysław Opolczyk był wysokim dostojnikiem węgierskim i polskim (choć nie zawsze działał zgodnie z polskimi interesami ), fundatorem klasztoru Jasnogórskiego, ojcem chrzestnym Władysława Jagiełły. Jego bratanek Jan Kropidło był kolejno biskupem poznańskim, chełmińskim i włocławskim. Bolko IV bywał częstym gościem na dworze Jagiełły, a Bolko V poślubił pasierbicę tego króla. Niemieckie małżeństwa książąt opolskich należały do rzadkości, a w XV - XVI w. żaden z nich nie poślubił niemieckiej księżniczki (w przeciwieństwie do Piastów dolnośląskich). Nawet niemieccy kronikarze podkreślali polskość 6 polskich Piastów. Ich ojczystym językiem do końca pozostał polski, choć niektórzy z nich mogli też znać czeski urzędowy język kancelarii. O ostatnim Piaście opolskim, Janie III Dobrym jeden z dyplomatów cesarskich napisał, że “ gdyby nie język polski książę byłby wiernym bałwanem”.

Im też zawdzięczała opolszczyzna okres gospodarczej pomyślności. Szczególne zasługi położył tu znakomity gospodarz Jan III Dobry. Jego zasługą był rozwój rolnictwa w okolicach Bytomia i Tarnowskich Gór. On wydał pierwszą w Polsce ustawę górniczą - tzw. “Ordunek górniczy” z roku 1528. Co charakterystyczne spisano ją w języku polskim.

Miasto Opole wiele zawdzięcza swoim książętom. Za Piastowskich czasów Opole było stolicą niewielkiego, ale odrębnego państwa, siedzibą dworu panującego i jego urzędników. Nieliczne zabytki naszego miasta również związane są z Piastami. Wieża na Ostrówku to pozostałość książęcego zamku, kościoły franciszkanów, “ na górce”, Katedra św. Krzyża to fundacje książąt opolskich, jak również ich nekropolia - kaplica św. Anny przy kościele franciszkanów. Ukształtowanie regionu, rozwój naszego miasta w XIV - XVI w., trwanie przy języku i kulturze polskiej przy poszanowaniu innych narodowości to najistotniejsze osiągnięcia za które Piastom - Książętom Opolskim należy się pamięć.

 wróć do historii księstwa